Prvi svjetski rat počeo je na današnji dan, 28. jula 1914. godine napadom Austrougarske na Srbiju.
Zvanični Beč, koji je u dužem periodu prethodno tražio izgovor za napad na Srbiju, iskoristio je priliku koja se ukazala pogibijom nadvojvode Franca Ferdinanda, prestolonasljednika Dvojne monarhije, i vojvotkinje Sofije, njegove supruge, mjesec dana ranije – 28. juna, na Vidovdan, u Sarajevu.
Atentat koji su izvršili pripadnici Mlade Bosne, odnosno Gavrilo Princip, poslužio je kao izgovor za napad.
Srbiji je objava rata dostavljena otvorenim telegramom.
Nakon što je Austrougarska objavila rat Srbiji, Rusija naređuje opštu mobilizaciju. Već 1. avgusta 1914. godine Njemačka objavljuje rat Rusiji, a dva dana kasnije i Francuskoj.
Ubrzo Velika Britanija objavljuje rat Njemačkoj i već do kraja avgusta ratni požar je uveliko gorio.
Srbija se pripremala za rat
Prethodno, 25. jula, pošto je postalo jasno da se napad očekuje, iz Beograda, prestonice koja se tada nalazila na samoj granici, centralna državna tijela Kraljevine Srbije izmještena su dublje u unutrašnjost zemlje.
Vlada i Skupština premještene su u Niš, a Vrhovna vojna komanda u Kragujevac.
Nikola Pašić, predsjedavajući Savjeta ministara, nakon što je primio telegram s objavom rata, sa balkona Okružnog načelstva u Nišu obratio se okupljenim građanima i novinarima, saopštavajući da je zemlja u ratu.
Ratna dejstva Austrougarska je započela iste noći artiljerijskim napadom sa vojnog broda „Bodrog“, a prema pojedinim svjedočenjima i ranije, kao kod Velikog Gradišta.
Beč očekivao brzu pobjedu
Austrougarska je u taj rat ušla gotovo sa oduševljenjem. U vrhovima Dvojne monarhije, oficirskom koru, političkim elitama, ali i u javnosti, vladalo je uvjerenje da će Srbija biti lako poražena.
Očekivan je brz i pobjednički rat, čiji bi ishod bio ne samo pokoravanje Srbije, već i slom srpskog, odnosno jugoslovenskog pokreta unutar Dvojne monarhije.
S druge strane, u Srbiji, koja je upravo prošla kroz dva balkanska rata – protiv Turske i Bugarske 1912/1913. godine – osjećala se, pored pobjedničkog oduševljenja, i teška iscrpljenost.
Srbija je iz tih ratova izašla ovjenčana slavom, pobjedom i teritorijalnim proširenjem, ali je bilo očigledno da su joj potrebne godine oporavka.
Uostalom, uvjerenje da je Srbija preslaba za ozbiljan otpor takvoj sili kakva je bila Austrougarska vladalo je tada širom Evrope, ne samo u Beču i Berlinu.
Ultimatum koji je vodio ka ratu
Pet dana ranije, poslanik Dvojne monarhije u Beogradu baron Gizl predao je 23. jula u 18.00 časova Lazaru Pačuu, tada u svojstvu zastupnika predsjednika Kraljevske srpske vlade Nikole Pašića, ultimatum.
Srbija je tim tekstom optužena za podrivačke aktivnosti protiv Austrougarske.
Pored ostalog, optuživana je da su u Srbiji atentatori naoružavani, obučavani, a zatim ilegalno prebačeni na prostor Austrougarske.
Pripadnici Mlade Bosne, iz čijeg okrilja su bili atentatori, bili su protivnici Austrougarske kako iz političkih, tako i iz socijalnih razloga.
Uprava Dvojne monarhije u BiH ne samo da nije reformisala socijalne odnose, već je, naprotiv, uporno poštovala feudalno nasljeđe Turske, podrazumijevajući povlašćeni status begovata.
Istovremeno, mladobosanci su sebe smatrali jugoslovenskim nacionalistima, bili puni oduševljenja za srpske pobjede, iako su među njima bili pripadnici sve tri vjerske i nacionalne grupe Bosne i Hercegovine.
Istraga nakon atentata
Istraga sprovedena u Sarajevu nakon atentata dovela je do saznanja da su Grabež, Čabrinović i Gavrilo Princip, atentatori, boravili u Srbiji, odakle su donijeli oružje, kao i da su imali pomoć pojedinaca iz državnog aparata Srbije.
Bilo je nesumnjivo da je ultimatum, za koji je baron Gizl naglasio da se odgovor očekuje najkasnije u roku od 48 časova, bio oblikovan tako da Beogradu bude neprihvatljiv, iako je bilo jasno da vlasti Kraljevine Srbije nisu imale nikakve veze sa atentatom.
Srpske vlasti, suočene sa perspektivom rata sa nesrazmjerno jačom Austrougarskom, nastojeći da izbjegnu najgore, prihvatile su sve zahtjeve zvaničnog Beča, osim učešća organa Dvojne monarhije u istrazi, odnosno procesima na tlu Srbije.
Sve vrijeme je naglašavano žaljenje zbog tragičnih događaja u Sarajevu, a neodgovornost atentatora strogo je osuđivana.
Major Vojislav Tankosić je uhapšen, a u toku je bila potraga za Milanom Ciganovićem.
Odgovor na ultimatum, u krajnje pomirljivoj formi, uobličili su Nikola Pašić i Stojan Protić, a dostavljen je u poslanstvo Austrougarske u Beogradu nekoliko minuta prije 18.00 časova 25. jula.
Baron Gizl je prethodno već napustio Beograd.
Prvi napadi i Cerska bitka
Austrougarske formacije invaziju su započele 12. avgusta napadom preko Drine.
Austrijska Peta i Šesta armija prodrle su tada iz Bosne u Srbiju.
Na prostoru Srema i Banata nalazila se Austrougarska Druga armija, odakle su vršene uglavnom akcije zavaravanja kako bi se skrenula pažnja sa glavnog pravca udara preko Drine.
Paralelno su trajala masovna artiljerijska dejstva po Beogradu, Šapcu i drugim mjestima duž graničnog pojasa.
Oskar Poćorek, artiljerijski general, vrhovni zapovjednik Balkanske vojske Austrougarske i vojni guverner BiH od 1911. godine, komandovao je invazijom preko Drine, opredijeljen da što bezobzirnije potuče Srbiju.
Pored ostalog, on je bio organizator katastrofalnog dočeka visokih gostiju u Sarajevu na Vidovdan.
U Sarajevu i drugim dijelovima BiH, ubrzo nakon atentata, zavladala je antisrpska histerija uz pogrome nad Srbima i njihovom imovinom.
Poćorek je u Bosni od lokalnog muslimanskog stanovništva organizovao posebne formacije – šuckorpuse, čija je uloga bila teror nad Srbima.
Više od 5.000 Srba tada je uhapšeno, a 460 je ubijeno.
Nakon izvjesnog premišljanja, srpski Generalštab je brzo shvatio da udar sa Drine nije zavaravanje, pa je započela koncentracija trupa na tom pravcu.
Tokom Cerske bitke Srbi su potukli invazionu Petu austrougarsku armiju, koja se u rasulu povukla, da bi krajem avgusta 1914. godine trupe Dvojne monarhije bile u potpunosti protjerane iz Srbije.
Za uspješno rukovođenje vojnim operacijama tokom Boja na Ceru Stepa Stepanović dobio je čin vojvode.
Bila je to prva velika pobjeda saveznika u Prvom svjetskom ratu.
Kolubarska bitka i pobjede Srbije
Naredna invazija na Srbiju uslijedila je 6. septembra.
Borbe na Drini, čiji je sastavni dio bila i Bitka na Mačkovom kamenu, pretvorile su se u rovovsko poziciono ratovanje.
Treća Poćorekova ofanziva počela je 16. novembra.
Nakon pada Valjeva i Beograda, uslijedila je protivofanziva Srba u Kolubarskoj bici, koju je osmislio i predvodio Živojin Mišić.
Do 16. decembra, osim zarobljenika, nijedan vojnik Austrougarske više se nije nalazio na teritoriji Srbije.
Pobjeda Srba bila je potpuna, a Živojin Mišić nagrađen je činom vojvode.
Uspjesi Srba 1914. godine zaprepastili su i Beč i Berlin, ali i saveznike.
Bilo je to teško poniženje za Austrougarsku, dok je ugled Srbije drastično porastao.
Povlačenje srpske vojske i proboj Solunskog fronta
Nakon višemjesečnog zatišja, u jesen 1915. godine na Srbiju su udruženo napale austronjemačke trupe pod komandom feldmaršala fon Makenzena, a zatim i Bugari s leđa.
Uslijedilo je tragično, ali i herojsko povlačenje Srba preko planinskih vrleti od Kosova do Jadrana.
Oporavak srpske vojske dogodio se na Krfu i u zaleđu Soluna, gdje je obrazovan novi front, poznat kao Solunski, Makedonski ili Južni front.
Kraj rata
Prvi svjetski rat je trajao od 1914. do 1918. godine. U njemu je učestvovala većina velikih svjetskih sila, grupisanih u dva sukobljena vojna saveza – okupljenih oko Trojne Antante i Centralnih sila.
Sile Antante su na početku činile Srbija, Crna Gora, Rusija, Francuska, Velika Britanija, Italija, Japan, Grčka, Rumunija i SAD.
Centralne sile su prije početka rata činile Njemačka, Austrougarska i Italija, koja je zbog londonskog ugovora od 26. aprila 1915. godine, kojim je za Italiju predviđen dio Dalmacije, Istra, Gorica, Kvarnerska ostrva i Dodokanezi, pristupila silama Antante.
Osmansko carstvo se pridružilo Centralnim silama oktobra 1914, a godinu dana kasnije to je uradila i Bugarska.
Do završetka rata, od evropskih zemalja Holandija, Švajcarska, Španija i skandinavske države su ostale zvanično neutralne.
Više od 70 miliona ljudi je bilo pod oružjem, a od toga preko 60 miliona ljudi u Evropi je bilo mobilisano u jedan od najvećih ratova u istoriji, koji se zove i Veliki rat.
Slom Centralnih sila započeo je probojem Solunskog fronta, koji su izveli Srbi sredinom septembra 1918. godine.
Ubrzo je kapitulirala prvo Bugarska, zatim Turska, pa Austrougarska početkom novembra.
Prvi svjetski rat okončan je potpisivanjem primirja sa Njemačkom 11. novembra 1918. godine.
Posljedice rata su bile da je ubijeno više od 15 miliona ljudi, 20 miliona ranjeno, a direktne učesnice rata pretrpjele su i ogromna razaranja država i privreda. Srbija je u Prvom svjetskom ratu izgubila 1,1 milion stanovnika.
Rat je završen potpisivanjem više mirovnih sporazuma, od kojih je najvažniji Versajski mir 28. juna 1919, iako su sile Atlante potpisale primirje sa Njemačkom 11. novembra 1918. godine.
Direktne posljedice Velikog rata bile su raspad Austrougarske, Ruskog carstva, osmanskog carstva i Njemačkog carstva i nastanak novih država u centralnoj i istočnoj Evropi, kao i uspostavljanje Društva naroda.
glassrpske.com
