Srpsko zajedništvo u BiH tokom raspada Jugoslavije: Istorijski prelazak iz velike u plavu salu

“SARAJEVO, 23. oktobra (Tanjug) – Srpski poslanici u Skupštini BiH sutra će konstituisati Skupštinu srpskog naroda BiH kako bi ovaj narod i dalje imao mogućnosti da legalno izražava svoju volju. To se ističe u današnjem saopštenju Kluba poslanika Srpske demokratske stranke BiH i Srpskog pokreta obnove i njihovog organizacionog odbora. Pošto su iscrpili sve institucionalne okvire, naglašava se u saopštenju, koji garantuju ravnopravan život naroda u BiH i pošto su nestali i posljednji modaliteti odbrambenog mehanizma za očuvanje te ravnopravnosti, srpski poslanici u Skupštini BiH zaključili su da moraju naći druge oblike rada kako bi zaštitili svoj narod od očite majorizacije i nametanja političke volje nasilnim putem”.

Ovaj tekst osvanuo je na naslovnoj strani “Glasa” prije tri i po decenije, pred istorijsku odluku srpskih političkih predstavnika s kraja prošlog vijeka kada je žar ponovo pao na balkansko bure baruta.

Oživljavanje nacionalizma

Osnivanju Republike Srpske i udaranju temelja njene današnje Narodne skupštine prethodili su velika svjetska kriza u kojoj se raspao istočni blok – Varšavski pakt, ujedinile se Istočna i Zapadna Njemačka, raspali Sovjetski Savez i Jugoslavija u kojoj su republike postajale države.

U tom novom kriznom svijetu obnavlja se višestranački politički život, a konkretno u BiH je ponovo oživjelo stranačko i političko organizovanje iz austrougarskog vremena.

– S početkom jugoslovenske krize osamdesetih i njenim zaoštravanjem početkom devedesetih godina 20. vijeka, s raspisivanjem referenduma o nezavisnosti u Sloveniji 1990. Hrvatskoj i Makedoniji 1991. godine, u političkoj krizi se našla i BiH čije se političko rukovodstvo uključilo u razbijanje jugoslovenske zajednice i kršenje Ustava. U julu 1990. usvojena su dva amandmana na Ustav SR BiH iz 1974. godine kojima su ukinute odredbe o pravu dijelova Republike da se, odlukom Skupštine i izraženom voljom stanovnika, mogu iz nje izdvojiti i priključiti susjednoj republici. BiH je proglašena jedinstvenom i nedjeljivom državom u jugoslovenskoj socijalističkoj zajednici, a njene granice mogle su da se mijenjaju odlukom Skupštine, u skladu sa voljom građana cijele Republike, izraženoj na referendumu, pod uslovom da se za mijenjanje izjasne najmanje dvije trećine ukupnog broja glasača – zapisano je u katalogu Narodne skupštine.

Krizu državne zajednice prati u republikama, a posebno u BiH, stvaranje višestranačja na nacionalnoj i vjerskoj osnovi. Muslimani su 26. maja 1990. godine osnovali Stranku demokratske akcije (SDA) čije je predsjednik postao Alija Izetbegović.

Srbi 12. jula iste godine osnivaju Srpsku demokratsku stranku (SDS) čiji je prvi predsjednik bio Radovan Karadžić, a Hrvati 18. avgusta se grupišu oko Hrvatske demokratske zajednice (HDZ) BiH pod rukovodstvom Davorina Perinovića.

U BiH je u to vrijeme, kako je i zabilježeno u skupštinskom biltenu, ključ njenog političkog i državnog pitanja u jugoslovenskoj federaciji držala organizacija Mladih muslimana koja je osnovana 1945. godine na čelu sa upravo Alijom Izetbegovićem.

Kada je on 16. septembra 1990. u Velikoj Kladuši pred oko 200.000 slušalaca rekao da će BiH napustiti Jugoslaviju ako to uradi Hrvatska, tada je Maid Hadžiomerović, jedan od osnivača SDA, napustio stranku, izjavivši da je to objava rata Srbima.

Vjetar u leđa

Na prvim višestranačkim izborima, krajem 1990, novoosnovane stranke su odnijele uvjerljive pobjede. Od 240 mjesta u Skupštini SR BiH, SDA, SDS i HDZ BiH osvojile su zajedno 204 mandata. Uz to ostvarena je pobjeda i u trci za članove Predsjedništva SR BiH. Za predsjednika je izabran Alija Izetbegović.

Snažna međustranačka borba uslijedila je ubrzo nakon izbora.

– Hrvatska demokratska zajednica BiH i Stranka demokratske akcije su se sa zastavama uvezanim u čvor uključile u razbijanje jugoslovenske federacije i osamostaljenje BiH dok su se Srpska demokratska stranka i srpski poslanici iz ostalih stranaka tome suprotstavili – zapisano je u biltenu Skupštine.

Sve poslije toga je dio istorije. Već u proljeće 1991. godine novoosnovane srpske opštine se ujedinjuju u “zajednicu opština” da bi nakon toga formirali pet srpskih autonomnih oblasti i regija. Hrvati su, s druge strane, iza toga formirali 18. novembra Hrvatsku zajednicu Herceg-Bosnu koja je 28. avgusta 1993. prerasla u Hrvatsku Republiku Herceg-Bosnu.

U međuvremenu famozni Memorandum o suverenosti BiH od 14. oktobra 1991. doveo je srpske poslanike do napuštanja Skupštine BiH i 24. u tom mjesecu proglasa Skupštine srpskog naroda u BiH koja će 9. januara 1992. godine proglasiti Srpsku Republiku BiH.

– Svim tim mjerama išlo se u BiH u susret ratu, kojem je posebno doprinio u decembru 1991. zahtjev za njeno međunarodno priznanje. U tome je ključnu ulogu imala SDA koja se rukovodila Islamskom deklaracijom Alije Izetbegovića iz 1970. godine u kojoj je stajalo da se islamska država stvara oružjem. SDA je 31. marta 1991. formirala “Patriotsku ligu” koja je u februaru naredne godine prerasla u armiju od 120.000 ljudi, od kojih je 40.000 bilo pod oružjem. Istovremeno se stvaraju hrvatski krizni štabovi – zavedeno je u arhivama Narodne skupštine.

Na podsticaj, kako je piše, međunarodne zajednice 29. februara i 1. marta 1992. organizovan je referendum o nezavisnosti BiH.

– Glasalo je 63,7 odsto birača i bilo je potrebno više od 66 odsto da bi bio pravno regularan. Od njih se čak 90,4 odsto izjasnilo za nezavisnost. Srbi su, bojkotujući taj čin, održali svoj plebiscit (referendum) na kojem su se izjasnili za ostanak u Jugoslaviji. Na osnovu rezultata prvog referenduma, zatražila je Vlada u Sarajevu 5. aprila 1992. od Evropske unije priznanje BiH što je ona dva dana kasnije i učinila, a istovremeno su to učinile i SAD i mnoge druge zemlje. Na toj osnovi BiH je 22. maja postala članica Ujedinjenih nacija – navedeno je u tom biltenu.

Jedini izlaz

Na prvim višestranačkim izborima u BiH, na kojima je poražen dotadašnji jednopartijski sistem Saveza komunista, izabrano je za novu skupštinu SR BiH 240 poslanika, od kojih 130 u Vijeću građana, a 110 u Vijeću opština.

Po nacionalnosti od njih je bilo 99 Muslimana, 85 Srba, 49 Hrvata i sedam ostalih (Jugoslovena), a po strankama: 86 SDA, SDS 72, HDZ 44 i svih drugih zajedno 38 mandata.

Broj i sastav srpskih poslanika u Skupštini SR BiH i njenim organima nije odgovarao pravom brojnom stanju Srba, jer je značajan broj srpskog biračkog tijela glasao na izborima za jugoslovenske stranke u kojima su kandidati za poslanike bili većinom Muslimani i Hrvati.

Srpski poslanici u Skupštini SR BiH su od njenog konstituisanja, tvrde to i danas 35 godina kasnije, ulagali krajne napore da brojniji muslimanski i hrvatski poslanici ne stvore koaliciju njihovih vodećih stranaka i da se odluke u Skupštini donose konsenzusom, uz saglasnost tri naroda.

Ipak, ta koalicija je 1991. godine donosila važne državne odluke, zakone te propise i opšte akte stalnim preglasavanjem kolega iz srpskih klupa. Cilj je bio jasan – razbijanje Jugoslavije i stvaranje države BiH gdje bi srpski narod bio na margini i sveden na status nacionalne manjine.

Srpski poslanici su formirali “jedan blok”, pozvali se na odredbe Ustava u dijelu koji se odnosi na samoopredjeljenje, i stvorili Skupštinu srpskog naroda u BiH 24. oktobra 1991. Za prvog predsjednik izabran je Momčilo Krajišnik, za potpredsjednike Milovan Milanović i Branko Simić dok je za sekretara imenovan Miloš Savić.

Konstituisanju je prisustvovalo 77 poslanika iz Skupštine SR BiH – 72 iz SDS-a, jedan iz Srpskog pokreta obnove i četiri iz Saveza reformskih snaga. Uskoro su se pridružili i ostali sa srpskim predznakom tako da je tadašnji prvi saziv imao 83 poslanika.

– Tog 24. oktobra u Skupštini tadašnje BiH djelovao je i klub poslanika Saveza reformista čiji sam bio šef. Stranku je vodio Nenad Kecmanović, tada rektor sarajevskog Univerziteta, a među srpskim poslanicima bili su i Milorad Dodik, Momo Mićić, Nikola Perić, Uroš Gostić, zatim Goran Popović i drugi. Mi smo odbili da glasamo za Deklaraciju o nezavisnosti BiH koju je predložila koalicija uvezanih zastava SDA i HDZ BiH, jer je to značilo otcjepljenje Bosne mimo volje srpskog naroda od tada već krnje Jugoslavije. Zajedno sa poslanicima SDS i SPO napustili smo veliku salu i prešli u manju, plavu salu gdje smo formirali Skupštinu srpskog naroda u BiH – kaže za “Glas” Dragan Kalinić, poslanik prvog saziva Skupštine, a kasnije ratni ministar zdravlja te predsjednik Narodne skupštine.

Po mnogo čemu to je bio, kaže, preloman trenutak i za tzv. urbane Srbe i poziv i njima da se pridruže opštenarodnom pokretu koji je predvodio SDS kako se ne bi ponovila tragična istorija.

– Kada mi je data prilika da se obratim toga dana kazao sam da se oslobađam svojih komunističkih i reformističkih zabluda o bratstvu i jedinstvu, ali i da nisam došao pod kišobran SDS već pod zajednički krov sa svojim narodom. Danas 35 godina poslije mogu reći da sam ponosan na tu svoju odluku. A Skupštinu srpskog naroda, da se slikovito izrazim, doživljavam kao izvor bistre planinske rijeke na čijim smo obalama stvorili Republiku Srpsku, donijeli prvi Ustav, formirali prvu Vladu, osnovali policiju i Vojsku Republike Srpske i sve bitne institucije savremene, evropske države i to prije nego što je naišla bujica građanskog rata u kojem su visoku cijenu platila sva tri naroda u BiH – zaključio je Kalinić.

U poslaničkim klupama prvog saziva bio je i Dušan Kozić. Navodeći da je 35 godina veliki jubilej i da su puni i srce i duša što je akter cijele priče.

– Tri i po decenije pritisaka, prijetnji, ucjena laži. Sve smo izdržali i opstali, ali ja bih jubilej iskoristio za nešto drugo. Da bismo dočekali novih 35 godina, zamolio bih stranačku poziciju Republike Srpske da bude maksimalno strpljiva, tolerantna prema opoziciji. Zamolio bih opoziciju da u svojim izjavama koriste maksimalno blage riječi, a snažne argumente u svojim kritičkim komentarima. A i jedne i druge bih zamolio da sjednu za sto i razgovaraju o budućnosti Republike Srpske – naveo je Kozić za “Glas”.

Na pomolu je, upozorava, velika ekonomska kriza u svijetu koja ni na nas neće zaobići.

– Da bismo opstali kao narod i kao Republika, i što lakše podnijeli sve to što dolazi, neophodno je da se pozicija i opozicija dogovore oko vlasti u Sarajevu i Banjaluci. Da se definišu stavovi oko kojih nema diskusije da bi svim političkim sredstvima branili i odbranili dejtonsku poziciju Srpske – zaključio je Kozić.

Narodna skupština Republike Srpske je tako, sudeći prema riječima onih koji su udarili njene temelje formiranjem Skupštine srpskog naroda u BiH, nastala kao izraz suvereniteta i volje naroda.

I danas je čuvar ustavnog poretka kako Republike Srpske, tako i BiH i ostaje ono što je, kako reče predsjednik Srpske Siniša Karan, bila 24. oktobra 1991. godine – tvrđava srpske slobode, nepokolebljiv bedem odbrane prava, dostojanstva i opstanka srpskog naroda.

U to vrijeme administrativno sjedište Skupštine bilo je u Sarajevu da bi neposredno nakon izbijanja ratnog sukoba bilo izmješteno u Pale. Od 1998. godine sjedište Narodne skupštine je u Banjaluci.

Do 2002. godine narodni poslanici birani su na mandat u trajanju od dvije godine. Od 2002. godine poslanici se biraju na četvorogodišnji mandat.

glassrpske.com