Mozganje, listanje udžbenika, traženje zabilješki, korišćenje markera u raznim bojama da bi bilo obilježeno najvažnije metode su koje još žive u “starijim” generacijama koje su naučile sate i sate da provode nad knjigom da bi spremile gradivo za što bolju ocjenu. Ova praksa, koja je služila decenijama, polako iščezava, a uskoro bi mogla otići i u potpuni zaborav, jer bi buduće generacije, da bi uštedjele na vremenu, mogle sve “raditi” i “učiti” putem vještačke inteligencije, što vodi ka digitalnom sumraku mozgova i jeftinoj pameti.
Praksa korišćenja AI alata da bi bila pročitana lektira ili naučena neka matematička formula, postavljanje i rješavanje problema, ali i mnogo drugih stvari koje se u životu stiču kroz praksu, rad i odricanje, scene su koje već uveliko viđamo u svakodnevnom životu.
Posljedice
Dok jedni u korišćenju vještačke inteligencije, kao što su Gemini, ChatGPT ili Claude, vide revoluciju u obrazovanju, mnogi upozoravaju da bi prekomjerna upotreba i oslanjanje na pametne algoritme moglo ostaviti posljedice na generacije koje tek odrastaju.
Upravo na ovu opasnost skoro je ukazao i upozorio akademik i predsjednik Naučnog savjeta za metodologiju vještačke inteligencije i kognitivnih istraživanja Ruske akademije nauka Vladislav Lektorski.
Prema njegovim riječima, školarci ili studenti koji su navikli da odgovore traže isključivo od pametnih sistema poput ChatGPT-a mogli bi postepeno gubiti sposobnost samostalnog razmišljanja.
– Djeca koja koriste sisteme vještačke inteligencije prestaće da razmišljaju i biće sklona da povjeruju da je dva puta dva jednako pet. Takva opasnost zaista postoji – upozorio je Lektorski.
Ističe da se posljedica AI alata već primjećuje među školskom djecom, a povezana je sa obrazovnim sistemom, gdje učenici pribjegavaju sistemima vještačke inteligencije i drugim platformama da bi pronašli odgovore na svakakva pitanja.
Tvrdi da tako gube sposobnost razmišljanja te da izazov sa kojim se obrazovanje danas suočava nije samo da “naoruža” učenike znanjem, već da razvije njihovu sposobnost kritičkog i samostalnog razmišljanja.
– Ako je student navikao da vjeruje vještačkoj inteligenciji, onda ako mu AI kaže da je dva puta dva jednako pet, povjerovaće u to i misliti da je istina. To je užasna stvar, što apsolutno ne smije da se radi – naglasio je ovaj ruski akademik.
Stoga je, dodaje Lektorski, potrebno da bude povučena granica između toga gdje bi mogućnosti vještačke inteligencije mogle i gdje bi trebalo da se koriste, a gdje se to apsolutno ne dozvoljava.
Učenje
Djeca u Srbiji u posljednjih godinu dana na internetu su najviše pretraživala oblast onlajn učenja, dok je pretraga video-striming sadržaja na drugom mjestu.
Čak su i pratila misiju NASA “Artemis 2” u realnom vremenu, što jasno pokazuje da djeca internet sve više koriste za učenje, eksperimentisanje i istraživanje, navode stručnjaci.
U Srbiji je najpopularniji postao “Duolingo”, sa jedan i po odsto ukupnog broja pretraga, što ukazuje na to da digitalno iskustvo djece danas podjednako oblikuju zabava, komunikacija i edukativni sadržaji.
Kako je i onlajn učenje ušlo među pet najpretraživanijih kategorija, mijenja se lice dječjeg interneta te zabava ustupa prostor komunikaciji, samorazvoju i obrazovanju.
Tokom protekle godine pretrage povezane s komunikacijom uključujući društvene mreže, aplikacije za razmjenu poruka i i-mejl klijenata bile su najpopularnije među djecom, kako na globalnom nivou od 19,3 odsto, tako i u Srbiji 38,48 odsto.
Društvene mreže i AI
Društvene mreže koje su djeca u Srbiji najčešće pretraživala su “Instagram” sa 14,54 odsto, potom “Tik tok” sa 8,16 odsto i “Pinterest” sa 0,81 odsto.
Aplikacije i servisi povezani sa vještačkom inteligencijom zauzeli su značajno mjesto među “Gugl” pretragama djece na globalnom nivou.
Popularni alati kao što su ChatGPT, Gemini, DeepSeek, Claude dominirali su pretragama, što pokazuje da su AI alati veoma brzo zadobili povjerenje djece i da se danas mogu smatrati njihovim digitalnim životnim asistentima. Ipak, djeca u Srbiji su relativno rijetko pretraživala čak i najpopularniji ChatGPT, samo njih 0,76 odsto.
Prilagodljivo učenje s vještačkom inteligencijom, kako su predstavili brojni časopisi, predstavlja budućnost sistema formalnog obrazovanja na globalnom nivou. U pitanju je oblik obrazovanja u kojem se nastavni sadržaj, tempo i način proučavanja automatski prilagođavaju svakom učeniku uz pomoć algoritama, na osnovu analize učeničkih odgovora, sposobnosti, napretka i potreba.
Drugim riječima, riječ je o “personalizovanom” učenju vođenom podacima u kojem sistem uči o učeniku i zatim mu prilagođava učenje. Učitelj ili učiteljica prestaju biti prevashodno “predavač”, već postaju mentori u učenju. Oni dobijaju analitičke izvještaje i koriste ih da bi poboljšali proces učenja, radeći ujedno na motivaciji, empatiji i socijalnoj interakciji učenika. Umjesto da budu statični i fiksni, nastavni sadržaji postaju modularni i dinamični, budući da AI sistem prilagođava materijale potrebama učenika.
BiH zaostaje
U Kini je, na primjer, prilagodljivo učenje prepoznato kao prioritet kineske obrazovne politike, a do sada su razvijeni nastavni materijali za matematiku, engleski jezik, fiziku, kineski jezik i hemiju za osnovne škole. Ova platforma trenutno broji više od 144 miliona korisnika.
BiH u ovom pogledu zaostaje za svijetom i regionom. Pozitivni pomaci i te kako su mogući ukoliko država bude intenzivno ulagala u istraživanje i razvoj AI, sarađivala sa univerzitetima i istraživačkim institucijama, razvijala obrazovni sistem s ciljem unapređenja vještina radne snage da bi bila prilagođena promjenama vođenim AI.
Kako bi mališani bili zaštićeni od zloupotreba na internetu, gradonačelnik najvećeg grada Srpske Draško Stanivuković najavio je da bi se korišćenje mobilnih telefona tokom nastave moglo ograničiti, da bi učenici više pratili čas, a manje gledali u ekran. On je upozorio na to da su društvene mreže i nekontrolisana upotreba mobilnih telefona postali ozbiljan problem među djecom školskog uzrasta.
– Jedno dijete snimaju druga djeca, sve to završi na internetu i dodatno produbljuje nasilje među vršnjacima. Upravo zato uvodimo police za telefone, ali i posebnu aplikaciju koju je dizajnirala Banjaluka i koju smo finansirali, a koja ograničava korišćenje društvenih mreža kod djece – istakao je Stanivuković.
Međutim, isto sredstvo koje može biti prozor u svijet znanja može postati i prečica do gotovih rješenja.
Linija manjeg otpora
Doktor pedagoških nauka Nebojša Macanović kazao je za “Glas” da đaci i studenti sve češće koriste vještačku inteligenciju za izradu prezentacija, seminarskih radova i eseja.
– Idu linijom manjeg otpora, što lakše, to bolje. To je postala neka vrsta njihove uzrečice kada je riječ o obavezama – rekao je Macanović.
Ističe da nije sporno što nove generacije koriste digitalne alate i prate savremene trendove, ali problem nastaje onda kada tehnologija počne da mijenja proces učenja.
– Bojim se da gubimo čitalačku sposobnost kod djece, koja sve više koriste digitalnu tehnologiju da prevaziđu neke svoje obaveze na što lakši način, što nije uvijek pravi način rješavanja zadataka i obaveza koje imaju, kako prema školi, tako i na fakultetu – istakao je Macanović.
Dodaje da nastavnici i profesori već godinama upozoravaju na to da je pažnju učenika sve teže zadržati.
– Današnje generacije odrastaju okružene ekranima, obavještenjima i sadržajima koji se mijenjaju iz sekunde u sekund. Njihova pažnja i koncentracija su sve slabije – naveo je Macanović.
Pojašnjava da je djeci veoma teško da ostanu fokusirana tokom dužih predavanja, zbog čega nastavnici moraju biti mnogo kreativniji nego ranije.
– Prilikom korišćenja vještačke inteligencije često se dešavaju i zloupotrebe kad su u pitanju i neki njihovi zadaci i obaveze na fakultetu. Nove generacije su informatički urođenici, a mi informatičke pridošlice, koji smo tek kasnije počeli da koristimo digitalne tehnologije, u suštini stalno kaskamo za njima – istakao je Macanović.
Upravo zbog toga, kako kaže, pojedine zemlje, ali i lokalne zajednice, pokušavaju da ograniče upotrebu mobilnih telefona u obrazovnom sistemu.
– Sve više škola uvodi pravila koja zabranjuju ili strogo kontrolišu korišćenje telefona tokom nastave. Nisam pristalica toga da mobilni telefoni budu u potpunosti zabranjeni, jer mogu biti odlično didaktičko sredstvo u nastavi, ukoliko od početka đaci nauče kako se pravilno koriste digitalni alati i vještačka inteligencija kao pomoćno sredstvo, a ne kao zamjena za sopstveni rad – pojasnio je on.
AI “ubija” razmišljanje
Sve češća upotreba vještačke inteligencije, navode sociolozi, utiče na navike razmišljanja i rješavanja problema kod djece i mladih i nekim dijelom ih desocijalizuje.
– Vještačka inteligencija sve više “ubija” naviku samostalnog razmišljanja. Djeca dobijaju gotove odgovore bez napora, što ih čini pasivnim primaocima informacija. Umjesto da uče kroz greške i iskustvo, oni postaju zavisni od digitalnog “autoriteta” – navela je za “Glas” sociolog Jadranka Berić.
Sociološki gledano, navodi ona, to vodi ka generaciji koja manje razvija kognitivnu izdržljivost i manje je sposobna da se nosi sa kompleksnim problemima u stvarnom životu.
Pretjerana upotreba AI alata mlade dovodi u opasnost da nekritički prihvataju informacije koje dobiju od vještačke inteligencije kao apsolutnu istinu
– Opasnost je ogromna, jer mladi sve više prihvataju ono što im AI servira kao apsolutnu istinu. U vremenu kada je AI “jeftin i lako dostupan”, postavlja se pitanje zašto je nešto što ima toliki uticaj na umove mladih toliko svima lako dostupno bez kontrole – upitala je Berićeva ističući da se odgovor samo nazire.
Gubitak samostalnosti
U međuvremenu se, dodaje ona, stvara kultura nekritičkog konzumiranja informacija, gdje se gubi sposobnost sumnje i preispitivanja.
– Pretjerano oslanjanje na AI dugoročno vodi ka gubitku samostalnosti. Ako mladi uvijek pitaju mašinu šta da misle, oni gube sposobnost da sami donose odluke. Kreativnost se guši, jer se ideje više ne rađaju iz mašte i iskustva, već iz algoritamskih šablona – kazala je Berićeva.
Ističe da to znači da se stvara generacija koja je tehnološki pismena, ali psihološki i socijalno oslabljena, otuđena i pod kontrolom vještačkog autoriteta.
– Balans je sve teže pronaći, jer je AI svuda i nudi se kao brzo rješenje. Roditelji i nastavnici moraju svjesno ograničavati upotrebu ovih alata i insistirati na tradicionalnim metodama učenja – knjigama, diskusijama, eksperimentima. Bez toga rizikujemo da izgubimo generaciju koja ne zna da misli samostalno. Pitanje koje i dalje ostaje je zašto je vještačka inteligencija toliko jeftina i svima dostupna ako je njen uticaj na mlade toliko dubok i potencijalno štetan – zaključila je Berićeva.
Strah od tehnologija
Pristalice upotrebe AI alata napominju kako je svaka nova tehnologija u početku izazivala strah te su postojale dileme u vezi sa internetom, kalkulatorom ili pretraživačima, a oni su danas neizostavan dio nastave.
Stručnjaci naglašavaju da zadatak škole više nije samo prenošenje znanja u vremenu kada je sve “udaljeno na jedan klik”. Mnogo je važnije naučiti djecu kako da razmišljaju, provjeravaju izvore i samostalno donose zaključke.
Suština problema nije u samom alatu, jer su i ranije generacije za sažetak lektira ili nekih lekcija koristile internet ili enciklopedije, a danas odgovore dobijaju od vještačke inteligencije. Tehnologija se mijenja, ali pitanje je da li učenik zaista razumije ono što je napisano.
Prvi u svijetu
Milioni australijske djece mlađe od 16 godina suočavaju se sa zabranom pristupa društvenim mrežama. Ovo je prva takva zabrana u svijetu, koju mnogi smatraju revolucionarnom, a platforme koje su obavezne da sprovedu novi zakon su “Instagram”, “Fejsbuk” i “Treds” u vlasništvu “Mete”, “Iks” nekadašnji “Tviter”, “Snepčet”, “Kik”, “Tvič”, “Tik tok”, “Redit” i djelimično “Jutjub”.
Iako se kompanije vlasnice društvenih mreža protive, sve osim “Iksa” su rekle da će se pridržavati zabrane. Roditelji i djeca neće biti kažnjeni zbog kršenja zabrane, ali kompanije se suočavaju sa kaznama do 49,5 miliona australijskih dolara, tačnije 32 miliona američkih dolara za kršenje. Australijska vlada je saopštila da želi da zaštiti mlade od štetnog sadržaja, sajber maltretiranja i “predatorskih algoritama”.
glassrpske.com
