Njemački okupatori su 21. oktobra 1941. godine u Kragujevcu strijeljali hiljade srpskih civila, stanovnika grada i okolnih sela. Taj datum prihvaćen je kao Dan sjećanja na srpske žrtve u Drugom svjetskom ratu.
Prema dostupnim podacima, ubijeno je 2.796 srpskih civila, među kojima 412 u obližnjim selima, dok je većina stradala u samom Kragujevcu. Tragediju čini još težom činjenica da su njemački okupatori hapsili i strijeljali učenike viših razreda gimnazije, od petog do osmog.
Krvava odmazda zbog pogibije njemačkih vojnika
Masakr je izvršila njemačka kaznena ekspedicija u znak odmazde zbog pogibije i ranjavanja njemačkih vojnika u sukobima sa ustanicima.
Tokom ljeta 1941. godine u Srbiji se rasplamsao ustanak. Kraljevina Jugoslavija prethodno je okupirana u aprilu iste godine, nakon što se u Beogradu 27. marta dogodio državni udar. Njime su oboreni Namjesništvo, na čijem je čelu bio knez Pavle Karađorđević, i Vlada Cvetković–Maček, koja je dva dana ranije u Beču potpisala Protokol o pristupanju Trojnom paktu.
Ustanak u Srbiji počeo je 7. jula 1941. godine pod vođstvom Komunističke partije Jugoslavije, nakon što je Njemačka napala Sovjetski Savez. Rukovodstvo KPJ postupilo je tada po nalogu iz Moskve.
Širenje ustanka izazvalo je njemačke represalije, koje su dostigle vrhunac naredbom da se za svakog poginulog njemačkog vojnika strijelja stotinu stanovnika Srbije.
Naredba za strijeljanje hiljada ljudi
Naredba o odmazdi u Kragujevcu uslijedila je nakon napada ustanika 16. oktobra na putu Kragujevac–Gornji Milanovac, između sela Bare i Ljuljaka, kada je njemačka kolona upala u zasjedu.
U zajedničkoj akciji partizana, tadašnjih Narodnooslobodilačkih partizanskih odreda, kasnije Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, i četnika, odnosno pripadnika Jugoslovenske vojske u otadžbini, poginulo je deset njemačkih vojnika, dok je 26 ranjeno.
Nekoliko dana ranije, 10. oktobra, Franc Beme, tadašnji glavnokomandujući njemački general u okupiranoj Srbiji, izdao je drakonsku naredbu kojom je propisano strijeljanje stotinu Srba za svakog ubijenog i 50 za svakog ranjenog njemačkog vojnika.
Naredbu za sprovođenje odmazde u Kragujevcu izdao je major Oto Deš, komandant 749. puka sa sjedištem u Kraljevu. Po Bemeovom naređenju, procijenjeno je da će biti strijeljano 2.300 ljudi.
Nakon što je nalog za odmazdu proslijeđen majoru Paulu Kenigu u Kragujevac, Oto fon Bišofshauzen, krajskomandant u Kragujevcu, počeo je da sprovodi naredbu.
Bišofshauzen je sam grad smatrao uglavnom mirnom sredinom, dok je obližnja sela opisivao kao „legla bandita“. Zbog toga su odmazde najprije počele u okolnim selima 19. oktobra, u Maršiću, Ilićevu i Grošnici, a zatim su nastavljene masovnim strijeljanjem u Kragujevcu 21. oktobra, dijelom i prethodnog dana.
Hapšenja bez izbora, među uhapšenima i gimnazijalci
Nije tačno utvrđeno koliko je ljudi uhapšeno. Procjenjuje se da je privedeno između pet i šest hiljada građana. Hapšeni su bez ikakvog izbora muškarci starosti od 16 do 60 godina, mada je među privedenima bilo i drugih kategorija stanovništva.
Nema podataka da je prilikom privođenja bilo otpora. U surovim uslovima okupacije, dok se ustanak širio Srbijom, hapšenja i uzimanje talaca nisu bili neuobičajeni, ali je malo ko očekivao da će uslijediti masovno strijeljanje.
Svi uhapšeni odvedeni su u topovske šupe koje je ranije koristio artiljerijski puk „Tanasko Rajić“ jugoslovenske vojske. Tamo je obavljana selekcija privedenih, a pojedini građani su izdvajani ili zamijenjeni.
Strijeljanja su izvršili pripadnici Vermahta, regularnih njemačkih oružanih snaga, i to Prvog bataljona 724. pješadijskog puka i Trećeg bataljona 749. pješadijskog puka.
Tragedija Kragujevca, masakr nad hiljadama civila, potresla je Srbiju i podstakla preispitivanja o smislu ustanka u takvim okolnostima. Zemlja je bila zavijena u crno, a u njemačkim odmazdama tokom tih mjeseci u Srbiji je ubijeno više desetina hiljada civila.
Spomen-park i Veliki školski čas
Odluka o izgradnji Spomen-parka u Kragujevcu donesena je 1953. godine, kada je prvi put organizovana i zvanična komemoracija. Pomen stradalima održavan je redovno i ranije.
Spomen-park, koji je tokom narednih godina proširivan, obuhvata površinu od 352 hektara. U okviru kompleksa nalazi se 30 masovnih grobnica.
Od 1971. godine u Šumaricama se održava manifestacija „Veliki školski čas“, posvećena sjećanju na tragediju Kragujevca iz oktobra 1941. godine.
Vlada Srbije je 2012. godine donijela odluku da se dan masakra u Kragujevcu obilježava kao Dan sjećanja na srpske žrtve u Drugom svjetskom ratu.
Srpska pravoslavna crkva proglasila je stradale u kragujevačkom masakru iz oktobra 1941. godine za novomučenike.
glassrpske.com
