Pre ravno 92 godine, 9. oktobra 1934. u Marseju je izvršen atentat na kralja Aleksandra ujedinitelja prilikom njegove zvanične posete Francuskoj radi zaključenja ugovora o odbrambenom savezu koji se stvarao kao odgovor na nadolazeći naci-fašizam. Egzekutor je bio Vlade Černozemski, član ekstremne bugarske organizacije VMRO, finansiran od strane ustaškog pokreta koji je imao svoju mrežu i kampove za obuku u Italiji i Mađarskoj. Odmah po počinjenju atentata egzekutor je linčovan na smrt od mase naroda koji su dočekali kralja. Tako je kralj Aleksandar postao prva žrtva nadolazećeg naci-fašizma u Evropi. Zajedno sa njim ubijen je i ministar inostranih poslova Luj Bartu. Njegovo ubistvo bila je uvertira u tragediju koja će par godina kasnije zadesiti celi svet.
Danas kada se govori o njemu jedni ga oslovljavaju kao viteškog kralja, vrhovnog komandanta srpske vojske u dva balkanska i Prvom svetskom ratu, osvetnika Kosova, ujedinitelja, čoveka koji je uspeo u tome da nakon par vekova ropstva svi Srbi žive u jednoj državi, srpskog Garibaldija. S druge strane, pristalice komunizma, a nažalost i određen broj istoričara, koji nisu duboko upućeni u njegov rad, ga nazivaju grobarom srpstva, izdajnikom i idejnim tvorcem Jasenovca. Toliko uvreda na Aleksandrov račun od strane neukih i neupućenih pokazuje da je njihova mržnja veća od onih koji su ga ubili.
Najviše mu se zamera to što nakon Prvog svetskog rata nije stvorio proširenu srpsku državu ili Veliku Srbiju nego Jugoslaviju i da je on njen idejni tvorac. Međutim, ideja ujedinjenja južnih Slovena nastaje u 19. veku kao otpor germanizaciji u Habzburškoj, posle Austrougarskoj monarhiji. Ta ideja u Srbiji je prihvaćena od strane kneza Mihaila Obrenovića. Zatim Niškom deklaracijom decembra 1914. kao ratni cilj Kraljevine Srbije označeno je oslobođenje jugoslovenskih naroda i razbijanje Austrougarske. Za Veliku Srbiju je jedino istinski bila zainteresovana Carska Rusija 1915,1916. Međutim 1917. boljševičkom revolucijom Carska Rusija nestaje, Brest-litovskim sporazumom Rusija izlazi iz rata, tako da ideja o srpskoj državi u proširenim granicama propada.
Nakon oslobođenja 1918. predsednik vlade Nikola Pašić je saveznicima na mirovnoj konferenciji u Versaju uputio mapu omeđenih srpskih teritorija, a koje predstavljaju delo srpskog kartografa Jovana Cvijića u novoj državi, što su oni odbili. Saveznici, pre svega Englezi, bili su za stvaranje države SHS bez Srbije i Crne Gore, gde bi glavni grad bio Zagreb, a nadalje bi to značilo i obnavljanje Austrougarske monarhije što je bilo neprihvatljivo posle velikih stradanja koje je pretrpeo srpski narod. Umesto toga 1. decembra 1918. stvorena je država u kojoj su svi Srbi živeli zajedno, sa srpskom kraljevskom dinastijom na čelu i kojom se upravljalo iz Beograda, a koja je godinu dana kasnije nakon Versajske mirovne konferencije dobila i međunarodno priznanje.
Stvaranjem Kraljevine SHS pod vođstvom regenta Aleksandra na prostorima donedavne Austrougarske došlo je do istorijskog političkog preokreta. Na teritorijama današnje Hrvatske i Bosne i Hercegovine gde je do tada glasala tek šačica bogatih muškaraca kroz restriktivne imovinske cenzuse i stroge klasne kurije, Aleksandar je uveo opšte pravo glasa za sve punoletne muškarce, bez obzira na njihov imetak, porez ili veroispovest. To je bio ogroman korak ka demokratizaciji i emancipaciji miliona seljaka i radnika koji su preko noći postali ravnopravni politički akteri na izborima za Ustavotvornu skupštinu 1920. godine.
REFORME
Godine 1919. tada regent Aleksandar najavljuje rad na unutrašnjem uređenju novonastale države, pre svega agrarnu reformu kojom se ukidaju zaostali feudalni odnosi i kolonat u novooslobođenim teritorijama.
Pod njegovom vlašću obnovljen je rad jedinstvene Srpske patrijaršije 1920. godine kada se sveštenstvo rascepkane Srpske pravoslavne crkve okupilo i vozom iz Beograda doputovalo u Sremske Karlovce na svečanost povodom ponovnog sjedinjavanja i vaspostavljanja drevne Pećke patrijaršije, priželjkivanog u prethodne 154 godine. Četiri godine kasnije u Peći, sedištu Pećke patrijaršije, za patrijarha objedinjene SPC izabran je Dimitrije Pavlović.
Godine 1920. kralj Aleksandar na spoljnom planu zajedno sa predstavnicima Kraljevine Rumunije i Čehoslovačke osniva Malu Antantu. To je bio vojno-politički savez stvoren kao odgovor na pretenzije Austrije i Mađarske na teritorije bivše Austrougarske monarhije. Pakt o novoj organizaciji Male Antante je potpisan na konferenciji u Ženevi održanoj od 14. do 16. februara 1933. godine. Tri države – ističe se u uvodnom delu dokumenta – obrazuju višu međunarodnu zajednicu u kojoj mogu pristupiti i druge države. Sa ovim savezom je blisko sarađivala Francuska.
Iste godine doneta je Obznana, kojom je zabranjen rad Komunističke partije u državi. Isto tako je potrebno istaći da je Kraljevina Jugoslavija u to vreme bila dom velikog broja Rusa koji su pobegli ili bili prognani iz Rusije nakon boljševičke revolucije.
Nakon stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, jedno od najvažnijih pitanja bilo je kako će nova država biti uređena. Vidovdanskim ustavom, donetim 28. juna 1921. godine, Kraljevina SHS je uređena kao ustavna, parlamentarna i nasledna monarhija. Zanimljivi članovi Ustava su bili član 78. o odgovornosti ministara koji glasi “kralj i Narodna skupština mogu optužiti ministre za povredu ustava i zemaljskih zakona učinjenu u službenoj dužnosti. Za štetu koje ministar učini građanima nezakonitim vršenjem službe odgovara država, a ministar državi” i član 111. o vojnoj obavezi: “niko po navršetku dvadesete godine ne može dobiti državnu službu i u njoj služiti, ako po odredbama vojnog zakona nije svoj rok odslužio ili od vojne službe bio oslobođen”.
Tokom dvadesetih godina politički život Kraljevine bio je obeležen brojnim sukobima. Posebno je postojao sve dublji spor između pristalica centralizma i hrvatskih političkih stranaka koje su se zalagale za federalno uređenje, a često su pozivale i na otcepljenje od Kraljevine Jugoslavije. Odnosi su dodatno pogoršani nakon što je 1928. godine u Narodnoj skupštini došlo do pucnjave u kojoj je radikalski poslanik Puniša Račić ubio dvojicu poslanika Hrvatske seljačke stranke Đuru Basaričeka i Pavla Radića, a teško ranio Stjepana Radića, lidera HSS-a, koji je tri meseca kasnije preminuo.
Nakon tog incidenta, kralj Aleksandar je na sastanku koji je imao sa Svetozarom Pribićevićem, liderom Samostalne demokratske stranke koji je od pristalice ujedinjenja, postao saveznik lidera HSS-a Stjepana Radića, zapretio da će amputirati Hrvatsku a da će granice nove države ići linijom Barč-Virovitica-Daruvar-Pakrac-Novska-Dubica-Bosanski Novi i uz reku Unu i Šibenik, što su Pribićević i ostali predstavnici Seljačko-demokratske koalicije odbili i odustali od ideje otcepljenja.
Kralj je, uvidevši brojne podele i bezizlazno stanje u kojem se država nalazi, 6. januara 1929. godine ukinuo Vidovdanski ustav, raspustio Narodnu skupštinu i uveo lični režim poznat kao Šestojanuarska diktatura. To je bilo neophodno da bile prekinute političke podele, sprečen dalji sukob među narodima i zaveden red u državi.
PODJELA
Iste godine, 3. oktobra 1929, država je dobila novo ime – Kraljevina Jugoslavija. Teritorija je podeljena na devet banovina, čije granice nisu bile zasnovane na dotadašnjim istorijskim pokrajinama i nacionalnim granicama. Ali videvši da su odnosi unutar države sve složeniji i da još postoje težnje predstavnika Hrvata za otcepljenjem kralj je te banovine iscrtao tako da su u većini banovina živjeli Srbi i da jednog dana ako dođe do razilaženja Hrvati dobiju Savsku, Slovenci Dravsku, a ostalih sedam da pripadne Srbiji što je i zaslužno s obzirom da je srpska vojska pobednik Velikog rata koja je za slobodu dala četvrtinu svog stanovništva. O tome takođe postoji svedočanstvo Svetozara Pribićevića.
Posle više od dve godine diktature kralj Aleksandar je 3. septembra 1931. godine proglasio novi Ustav Kraljevine Jugoslavije poznat kao septembarski ili Oktroisani ustav. Zanimljivost kod ovog ustava je bila ta da je Narodno predstavništvo bilo dvodomno, činili su ga skupština i Senat, pri čemu je kralj neposredno imenovao polovinu senatora. Kralj ima pravo da saziva i raspušta skupštinu, a Vlada je sem parlamentu za svoj rad odgovarala kralju. Taj ustav je uistinu dao kralju velika ovlašćenja, ali on je bio ključan trenutak u politici Aleksandra kako bi bilo očuvano jedinstvo u državi i bilo pokušano sprečavanje retrogradnih snaga da kako spolja tako i iznutra da sruše Jugoslaviju.
Aleksandar I Karađorđević bio je vladar čije su odluke snažno obeležile istoriju srpskog naroda i prostora Jugoslavije. Bio je vojnik, regent kralj i vladar koji je obeležio čitavu jednu epohu. Njegov život i politika ostaju tema o kojoj treba govoriti bez mitologizacije, ali i bez zaborava istorijskih okolnosti u kojima je delovao. U tom smislu, njegovu politiku treba posmatrati i kao rad na tome da se stvori stabilna država, a ne samo kroz posledice koje su nastale kasnije. Njegovo mesto u istoriji srpskog naroda i države koju je predvodio ostaju nezaobilazni.
Autor je student Pravnog fakulteta u Istočnom Sarajevu
glassrpske.com
